Spaans begrotingstekort groter dan verwacht, drastische bezuinigingen nodig

Na Griekenland lijkt nu ook Spanje het overzicht te hebben verloren in haar eigen schuldenprobleem. De nieuwe premier Rajoy maakte een paar dagen geleden bekend dat het begrotingstekort nog groter is dan aanvankelijk werd gedacht met ongeveer 8% in het jaar 2011. Daarmee ligt het tekort twee procentpunt boven de eerdere doelstelling van 6% tekort ten opzichte van het BBP. De fiscale toestand van Spanje is daarmee nog slechter dan verwacht, zeker nu de Spaanse minister van Financiën kenbaar heeft gemaakt dat ook 17 regio's in het land te kampen hebben met estige begrotingstekorten. De centrale bank van Spanje maakte bekend dat de provinciale schulden in september van 2011 waren gegroeid tot $176 miljard, een stijging van 22% ten opzichte van de $144 miljard schuld een jaar geleden. Volgens sommige experts zijn er nog meer 'verborgen schulden' te traceren, met een omvang van tientallen miljarden euro's.

Regionale en lokale schulden flink gestegen

De afgelopen jaren zijn de schulden van gemeentes en regio's in Spanje enorm gestegen, vooral door het genereus aanbieden van publieke voorzieningen en door investeringen in projecten die volgens critici op het randje van krankzinnig zaten. Ongetwijfeld heeft de spilzucht van gemeenten en regio's te maken met de enorme vasgoedzeepbel die in het vorige decennium werd opgebouwd, want met de komst van al die nieuwbouw appartementen en woningen groeide ook de verwachtte behoefte aan publieke voorzieningen. Door de extreem lage rente op hypotheken en door (speculatief) geld uit het buitenland groeide de vastgoedmarkt in Spanje uit tot een bubbel, die uiteindelijk knapte toen de eerste slechte berichten over de Amerikaanse huizenmarkt de wereld rond gingen. Met het knappen van de vastgoedbubbel bleken ook veel met publiek geld gefinancierde projecten niet levensvatbaar, zoals parken, scholen, ziekenhuizen, bibliotheken en dergelijke.

Mislukte investeringen

De New York Times neemt als voorbeeld van een mislukt project een gloednieuwe gevangenis in Catalonië. Deze faciliteit kost de regio $1,3 miljoen per jaar, een bedrag dat vooamelijk opgaat aan rentelasten. Het meest opmerkelijke is dat de gevangenis compleet leeg staat. Zouden er gevangenen in gezet moeten worden, dan zouden de kosten van de gevangenis met $2,6 miljoen verhoogd worden tot $3,9 miljoen per maand. Een ander voorbeeld is het vliegveld van Castilla-La Mancha, een agrarische regio in de buurt van Madrid. Dit vliegveld is blijkbaar op de groei gebouwd, want de landingsbaan is groot genoeg om de grootste jumbojets op te laten landen. Helaas komen er niet zoveel toeristen en buitenlanders naar het gebied toe als eerder werd verwacht, want vandaag de dag is geen enkele vliegmaatschappij meer geïnteresseerd om er uberhaupt nog een vliegtuig te laten landen. Het vliegveld zal binnenkort gesloten worden.

Ook gemeenten konden er wat van in Spanje, want die hebben gezamenlijk al voor $48 miljard aan schulden in de boeken staan. Een voorbeeld van de waanzinnige investeringen vinden we in Alcorcón, een stadje dat $150 miljoen investeerde in een 'cultureel centrum' met een permanent opgesteld circus en waarin gratis verjaardagsfeestjes voor kinderen werden gefaciliteerd. Econoom Lorenzo Bealdo de Quirós was altijd al erg kritisch over het Spaanse systeem van autonome regio's, dat werd opgezet nadat het dictatoriale regime van Franco in 1975 ten einde kwam.

Gevangenis in Catalonië staat helemaal leeg, toch kost het de regio $1,3 miljoen per maand (vooamelijk rentelasten)

Verborgen verliezen

Ook zitten er nog veel verborgen schulden en verliezen in onbetaalde rekeningen op regionaal en lokaal niveau. Deze zijn niet meegenomen in de officiële Spaanse staatsschuld van $915 miljard, maar zouden wel een aanzienlijke omvang hebben van $25 tot $40 miljard, aldus experts. Het verbergen van schulden, een praktijk waar de Griekse overheid zich jarenlang schuldig aan kon maken met hulp van Goldman Sachs, is ook in Spanje een bekend fenomeen aan het worden. In Catalonië werd het tekort op de begroting eerst nog geschat op minder dan 2%, maar nadat alles nog eens goed tegen het licht werd gehouden bleek het tekort met 3,8% toch bijna twee keer zo groot te zijn.

De autonome regio's in Spanje hebben veel zelfstandigheid, maar kennen ook veel verantwoordelijkheden. Zo is elke regio verantwoordelijk voor de scholen, universiteiten, medische zorginstellingen, sociale diensten, het faciliteren van cultuur en in verdere ontwikkeling van de regio. Deze structuur begint steeds meer zwakheden te vertonen, want veel van de regionale uitgaven worden gefinancierd met belastinginkomsten uit vastgoedtransacties en uit het verstrekken van vergunningen. Nu die markten beginnen op te drogen en steeds minder geld opleveren moeten de regio's opeens hard snijden in hun uitgaven. Om die reden pleiten verschillende regio's nu voor een landelijke aanpak van het onderwijssysteem, waarin de centrale overheid de kosten voor haar rekening neemt.

Stimuleringsprojecten zijn niet meer te betalen

In Catalonië willen ze graag hun zelfstandigheid blijven behouden, maar ook deze regio kampt met enorme schulden en tekorten. Daar komt nog eens bij dat er in het kader van werkverschaffing (de gemiddelde werkloosheid in Spanje ligt boven de 22%) nieuwe projecten zijn opgestart met publiek geld. Voorbeelden daarvan zijn de hierboven genoemde gevangenis, maar ook een uitbreiding van 45 kilometer aan het metronetwerk in Barcelona, de hoofdstad van deze regio. Hier is eigenlijk helemaal geen geld meer voor, maar vanwege contractuele verplichtingen zijn dit soort grote opdrachten moeilijk halverwege stop te zetten.

De zware bezuinigingen op lokaal, regionaal én landelijk niveau hakken er flink in. Niet alleen zal het de kwakkelende economie met de hoge werkloosheid verder onder druk zetten, ook biedt het de jongere generatie steeds minder kansen op een succesvolle toekomst. Zo schrijft de New York Times over hogescholen in Barcelona waar de klassen nu zo groot zijn gemaakt dat de docent een microfoon moet gebruiken om zich verstaanbaar te maken. ''De bezuinigingen die nu worden doorgevoerd hebben de Spanjaarden eerder onder het bewind van Franco nog niet meegemaakt'', aldus een scholier tegenover de New York Times.

Het is de vraag hoe Spanje uit de crisis gaat groeien met de enorme werkloosheid, de niet meer functionerende vastgoedmarkt en de nieuwe rondes van drastische bezuinigingen door de overheid, regio's en door gemeenten. De bezuinigingen zullen ongetwijfeld tot meer banenverlies lijden, terwijl het tegelijkertijd niet meer uit te sluiten is dat de belastingen nog verder omhoog moeten om de begrotingen op elk niveau rond te krijgen.

Frank Knopers

Frank Knopers studeerde bedrijfswetenschappen aan de Universiteit Twente in Enschede en behaalde een Master in Financial Management met een onderzoek naar de effectiviteit van waardebeleggen (value investing) in Nederland. Sinds het uitbreken van de financiële crisis is Frank zich gaan verdiepen in de werking van het geldsysteem.